De etiquette van de liberale moraal!

“Top Ahold faalt op alle fronten”
“Code Tabaksblat is zinnig, maar scepsis blijft”
“Sarbanes Oxley maakt bestuurders zenuwachtig”
“Accountants onder druk door boekhoudschandalen”

De krantenkoppen staan er vol van! Incidenten lijken om meer en meer regels te vragen.
Hoe liberaal is de genoodzaakte stijging van regelgeving ter bevordering van integriteit en Corporate Governance?

In dit artikel wordt getracht de relatie tussen liberalisme en de verenigbaarheid met het ontstaan van regels/codes te verduidelijken. Allereerst zal worden ingegaan op het begrip Corporate Governance. Daarna zal het ontstaan van codes nader worden toegelicht. Ten derde wordt ingegaan op de verhouding liberalisme en regelgeving. Tot slot wordt antwoord gegeven op de vraag van de verenigbaarheid van liberalisme met de opkomende codes.

Corporate Governance
Het begrip corporate governance is ontstaan in de jaren zeventig van de twintigste eeuw. Doel was het opstellen van randvoorwaarden voor goed bestuur (good governance) in ondernemerschap. De richtlijnen waren vooral bedoeld voor winstgerichte ondernemingen en de bijhorende rol van aandeelhouders in deze ondernemingen bij het deugdelijk bestuur. De toegenomen mondigheid van burgers en de hogere eisen in verband met informatie, participatie, duidelijkheid, transparantie, verantwoording en maatschappelijke legimitatie heeft bijgedragen tot de publieke vraag om de principes van goed bestuur.
Een heldere definitie van Corporate Governance is afkomstig van het Hampel Committee (in 1997 de opvolger van de Cadbury-commissie) in het Verenigd Koninkrijk: "the system by which companies are directed and controlled". In de kern gaat het om de wijze waarop ondernemingen worden bestuurd en beheerst.

Corporate Governance gaan over een vijftal elementaire zaken. Ten eerste over de strategie en de realisatie van doelstellingen. Ten tweede over effectief bestuur: over de verhoudingen tussen bestuurders, toezichthouders en andere betrokkenen). Het derde element is corporate culture, waarbij het gaat om het integer handelen in de organisatie. Het vierde element is de monitoring en evaluatie, waarbij de invulling en sturing van controlmechanismen van belang is. Tot slot gaat het bij het element van verantwoording en transparantie om de interne en externe communicatie.

Codes
Overnamebeleid, financiering, interne controle, hebzucht, belangenconflicten, etcetera. Het zijn oorzaken van een stijging van wetten, codes, afspraken, gebruiken, theorieën die het machtsprobleem in de onderneming moeten regelen. Incidenten dragen bij aan de behoefte tot ontwikkeling van normen voor goed bestuur, adequaat toezicht en interne en externe verantwoording. Hierdoor ontstaan duidelijkheid en houvast voor de wijze waarop het werk moet worden uitgevoerd en verantwoording dient te worden afgelegd. In veel westerse landen zijn daardoor Corporate Governance codes opgesteld. In de Verenigde Staten de Sarbanes Oxley wet; in Groot Brittannië de Combined Code; in Duitsland de Cromme-Kodex.

In het Verenigd Koninkrijk waren debacles als Barings, Maxwell, e.d., aanleiding voor het opzetten van de Commissie Cadbury (1992), die kwam met een Engelse gedragscode voor Corporate Governance. In Nederland kwam de Commissie Peters (1997) waarin het debat werd gevoerd over de voor- en nadelen van de huidige governance-structuren en de mogelijke en wenselijke aanpassingen. Doordat de 40 geformuleerde aanbevelingen onvoldoende werden opgevolgd, en door de opkomst van Europese aanbevelingen, presenteerde de Commissie Tabaksblat eind 2003 een nieuwe Nederlandse Corporate Governance Code. Volgens de Commissie Tabaksblat gaat het bij Corporate Governance in essentie om een efficiënt toezicht op het bestuur (de ‘checks’) en om een evenwichtige verdeling van invloed tussen het bestuur, de raad van commissarissen en de algemene vergadering van aandeelhouders (de ‘balances’).

Liberalisme en regelgeving
Het Liberaal Manifest schrijft: ‘Regels worden steeds gedetailleerder, zijn vaak onderling tegenstrijdig en dikwijls ronduit belachelijk. Het is de taak van de staat die regels tot het minimum te beperken, ook op Europees niveau.’

Volgens het klassiek-liberalisme (eind 18e en begin 19e eeuw) was er een samenleving waar het individu centraal stond en de overheid alleen de essentiële taken voor haar verantwoordelijkheid nam. Alle andere taken en verantwoordelijkheden behoorden tot aan het individu toe. Mensen kunnen veel zelf als zij daarvoor de vrijheid krijgen. De soevereiniteit en integriteit van het individu wordt gehandhaafd via natuurlijke vrijheden en zolang deze vrijheden geen inbreuk maken op de soevereiniteit van andere individuen.

Liberalen achten integriteit in het bedrijfsleven en de overheid en fraudebestrijding van groot belang. Doeltreffende en transparante regelgeving heldere toezichts- en controlerelaties zijn hierbij essentieel. Regels, codes en structuren kunnen helpen om een (betere) Corporate Governance te bereiken, maar alleen als deze formele instrumenten passen binnen de algemene principes van onze samenleving. Wanneer regels en procedures in de praktijk handboeien blijken te zijn, schieten ze hun doel voorbij. Het dient een geschikt instrument te zijn om integriteit te bevorderen. Doel moet zijn om het gedrag van subjecten - individuen of collectieven - te beïnvloeden in een door de organisatie en/of samenleving gewenste richting..

De verenigbaarheid van liberalisme en codes
Hoe liberaal is nu die genoodzaakte stijging van regelgeving ter bevordering van integriteit en Corporate Governance?
Liberalen gaan draaien op hun stoel als het gaat over het opleggen van betuttelende regeltjes. Dat soort regels moeten zowel voor burgers als voor ondernemers worden afgeschaft! Het ontstaan van Corporate Governance en de daarbij horende regelgeving lijken in eerste instantie betuttelend, echter is de regelgeving geen doel op zich, maar een manier van kijken en biedt een kader voor handelen.

Door een aantal incidenten het vertrouwen in de (financiële) markten flink aangetast. En dus de noodzaak om te zoeken naar middelen die een wezenlijke bijdrage leveren aan dat herstel van vertrouwen in transparantie en integriteit. Dat het opstellen van codes tot meer regels en bureaucratie leidt, kan worden weerlegt door het feit dat deze codes de transparantie doet toenemen en zo een kader biedt voor het integer handelen. Codes passen in een liberaal klimaat waarin veel wordt verwacht van (collectieve) zelfregulering. Codes moeten het gevoel geven dat bij een organisatie betrouwbaarheid, degelijkheid, fatsoenlijkheid hoog in het vaandel staan.

Een markt volgens de liberale beginselen kan alleen functioneren indien moraliteit aanwezig is. En het ontstaan van codes is niets anders dan het benadrukken van de moraal. Waarbij de moraal niets anders is dan gedragnormen in de organisatie en/of samenleving. Om het fatsoen en de samenhang in de samenleving te bevorderen moet incidenten worden geminimaliseerd. De overheid en de markt dient aandacht te schenken aan en sturing te geven bij fatsoenlijk gedrag van het individu én collectief. De moraliteit die de grondslag vormen voor de codes komen enkel tot zijn recht in een liberale samenleving waar Vrijheid, Verantwoordelijk en Democratie hoogtij vieren.

Daarom moeten we het ontstaan van deze codes ten bate van Corporate Governance ook niet zien als regels. Het zijn etiquette! Het gaat puur om de etiquette van een democratische samenleving, om de basisnormen en grondwaarden. Die discipline moet men incorporeren in de cultuur van de organisatie en samenleving!!

Zoals Ben Verwaayen (topman British Telecom en voorzitter VVD-verkiezingsprogramma commissie) begin april in de Volkskrant schreef: ‘In de jaren vijftig was er een heel populair boek: Hoe hoort het eigenlijk van mevrouw Groskamp-Ten Have, zeg maar Miss Etiquette. Een bundel met fatsoens- en gedragsregels die je uit het hoofd moest leren. In ons privé-leven hebben we die bundel buiten de deur gezet, maar maatschappelijk klampen we ons vast aan duizenden regeltjes. De samenleving is een beetje mevrouw Groskamp-Ten Have geworden.’
Die duizenden regeltjes…, die etiquette zijn in onze huidige samenleving nodig! De codes zijn niets meer en minder dan fatsoensregels…., en hopelijk komt er een moment dat het deze fatsoenscodes niet meer nodig zijn in onze ‘mevrouw Groskamp-Ten Have samenleving’….En waarom dan niet ….simpelweg omdat het dan volledig geïncorporeerd is, omdat het dan ‘eigen’ is. Want zoals Hans Blankert (oud- voorzitter van werkgeversorganisatie VNO-NCW) ooit riep: ‘Fatsoen zit in je donder!!!’

Caroline M.A.W. van Doorn, September 2006

Caroline is naast columniste bestuurskundige en werkzaam als adviseur bij KPMG Public Sector

Andere Columns Café Politiek (CCP)

Sponsors

Onze sponsors stellen wij graag aan u voor.

Vrijwilligers

Graag stellen wij u aan hen voor.

Debatleiders

Graag stellen wij u aan hen voor.